Sofokles – biografia wybitnego tragika greckiego

8

Sofokles, jeden z najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus w Attyce. Na [styczeń 405] roku ma 92 lata. Zmarł zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Jego życie, które objęło blisko 90–92 lata, przypadło na burzliwy okres historii Grecji, od triumfu w wojnach perskich po krwawe zmagania wojny peloponeskiej. Wywodził się z zamożnej rodziny, a jego ojciec, Sofillos, był właścicielem fabryki produkującej zbroje, co zapewniło mu staranne wykształcenie i wysoką pozycję społeczną w Atenach. Sofokles był jednym z trzech najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, obok Ajschylosa i Eurypidesa, a do dziś w całości przetrwało jedynie siedem jego dzieł.

Pod koniec życia jego synowie mieli rzekomo próbować uznać go przed sądem za niezdolnego do zarządzania majątkiem, jednak Sofokles obronił się, recytując fragment swojej nowej sztuki „Edyp w Kolonos”, czym udowodnił swoją jasność umysłu. Miał syna Jofona oraz wnuka (również Sofoklesa), którzy poszli w jego ślady i zostali dramaturgami. Według Atenajosa, Sofokles znany był z zamiłowania do chłopców, co ilustrują anegdoty o jego flircie z usługującym chłopcem podczas sympozjum oraz o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca. Choć był rywalem Eurypidesa, zachowały się przekazy o ich wzajemnych docinkach, ilustrujące ostrą konkurencję między wielkimi tragikami.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na [styczeń 405] roku ma 92 lata.
• Żona/Mąż: Brak danych.
• Dzieci: Syn Jofon i wnuk (o tym samym imieniu).
• Zawód: Tragik, dramaturg.
• Główne osiągnięcie: Wprowadzenie trzeciego aktora na scenę i stworzenie arcydzieł takich jak „Król Edyp”.

Podstawowe informacje o Sofoklesie

Sofokles urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus, wiejskiej gminie (deme) w Attyce, która później stała się inspiracją dla jego twórczości. Jego długie życie, trwające blisko 90–92 lata, zakończyło się zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Okres ten był niezwykle burzliwy dla Grecji, obejmując złoty wiek Aten pod rządami Peryklesa oraz zmagania wojny peloponeskiej. Wywodząc się z zamożnej rodziny – jego ojciec, Sofillos, był właścicielem fabryki produkującej zbroje – Sofokles otrzymał staranne wykształcenie, co zapewniło mu wysoką pozycję społeczną w ateńskiej polis. Jego głównym zawodem było tworzenie tragedii, co czyniło go jednym z trzech największych tragików starożytnej Grecji, obok Ajschylosa i Eurypidesa. Niestety, do czasów współczesnych w całości przetrwało jedynie siedem jego dzieł, co stanowi niewielki ułamek jego imponującej twórczości.

Życie prywatne i rodzinne Sofoklesa

Pod koniec swojego długiego życia, Sofokles stanął w obliczu niecodziennej sytuacji. Jego synowie mieli rzekomo podjąć próbę uznania go przed sądem za niezdolnego do samodzielnego zarządzania majątkiem. Legenda głosi, że w odpowiedzi na te oskarżenia, Sofokles zaprezentował fragment swojej nowej sztuki, „Edyp w Kolonos”, co okazało się na tyle przekonujące, że oddaliło wszelkie zarzuty o jego niepoczytalność. Sofokles doczekał się potomstwa. Miał syna Jofona, który również został dramaturgiem. Kontynuację rodzinnej tradycji literackiej zapewnił także jego wnuk, któremu nadano imię Sofokles, a który był synem Aristona. Relacje Sofoklesa z innymi przedstawicielami świata greckiego teatru, zwłaszcza z Eurypidesem, były naznaczone rywalizacją, ale także wzajemnymi docinkami.

Relacje z synami i proces o niepoczytalność

Pod koniec życia, Sofokles musiał zmierzyć się z próbą podważenia jego zdolności do zarządzania majątkiem przez własnych synów. Według przekazów, próbowali oni doprowadzić do uznania go przed sądem za niepoczytalnego. Sofokles, zamiast wdawać się w prawne spory, wykazał się błyskotliwością i artystycznym zmysłem. Na rozprawie miał odczytać fragment swojej najnowszej sztuki, „Edyp w Kolonos”, demonstrując tym samym swoją pełną jasność umysłu i dowodząc, że jest w pełni zdolny do tworzenia i podejmowania decyzji. Ta niezwykła obrona skutecznie oddaliła zarzuty jego synów.

Potomstwo i kontynuacja tradycji

Życie prywatne Sofoklesa obejmowało również kwestie dziedziczenia jego artystycznego dorobku. Posiadał on syna o imieniu Jofon, który podążył jego śladami i również stał się dramaturgiem. Tradycję rodzinną kontynuował również wnuk Sofoklesa, syn Aristona, który również przyjął imię swojego sławnego dziadka i parał się twórczością dramatyczną. To świadczy o silnych więziach rodzinnych i zaangażowaniu w dziedzictwo literackie.

Preferencje i życie intymne

Według dzieła Atenajosa „Uczta mędrców”, Sofokles był postacią, której życie intymne również budziło zainteresowanie. Atenajos wspomina o jego zamiłowaniu do chłopców, ilustrując je dwiema anegdotami. Jedna z nich opisuje jego flirt z usługującym chłopcem podczas sympozjum, druga zaś opowiada o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca poza murami miasta. Te historie, choć mogą być nacechowane pewną dozą plotkarstwa, rzucają światło na ówczesne obyczaje i postrzeganie uczuć oraz relacji międzyludzkich w starożytnych Atenach.

Relacje z Eurypidesem

Relacje między Sofoklesem a jego współczesnym rywalem, Eurypidesem, były złożone. Choć obaj tworzyli w tym samym gatunku i rywalizowali o uznanie publiczności, zachowały się przekazy o ich wzajemnych docinkach i subtelnych sporach. Gdy Eurypides, nawiązując do incydentu z kradzieżą płaszcza, drwił z Sofoklesa, ten odpowiedział mu złośliwą elegią. W swoim utworze oskarżył Eurypidesa o brak sprytu i wyższości, co świadczy o ostrym temperamencie i rywalizacyjnym duchu panującym w ateńskim świecie teatralnym.

Kariera dramatyczna i osiągnięcia

Sofokles, jeden z filarów ateńskiej tragedii, zapisał się w historii literatury dzięki swoim spektakularnym sukcesom i innowacjom. Jego debiut na scenie, w 468 roku p.n.e. podczas Wielkich Dionizji, był momentem przełomowym. Nie tylko odniósł wtedy swój pierwszy wielki triumf artystyczny, ale co więcej, pokonał panującego wówczas mistrza, Ajschylosa. Przez blisko 50 lat Sofokles dzierżył pozycję najbardziej cenionego dramaturga w Atenach. Brał udział w około 30 konkursach teatralnych, z których wygrał aż 24, nigdy nie zajmując miejsca niższego niż drugie. Jego płodność literacka była imponująca – napisał ponad 120 sztuk. Niestety, do naszych czasów w pełnej formie przetrwało zaledwie siedem z nich: „Ajas”, „Antygona”, „Trachinki”, „Król Edyp”, „Elektra”, „Filoktet” oraz „Edyp w Kolonos”. Sofoklesowi przypisuje się również znaczące innowacje w strukturze dramatu. Wprowadzenie trzeciego aktora na scenę zrewolucjonizowało teatr, ograniczając rolę chóru i tworząc większe możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami. Według Arystotelesa, to właśnie Sofokles wprowadził „skenographia”, czyli malowanie dekoracji i tworzenie scenografii, co miało ogromny wpływ na rozwój dramatu greckiego i jego estetykę.

Spektakularny debiut i zwycięstwo nad mistrzem

Rok 468 p.n.e. zapisał się złotymi zgłoskami w annałach greckiego teatru, a to za sprawą Sofoklesa. Właśnie wtedy, podczas Wielkich Dionizji, młody dramaturg odniósł swój pierwszy wielki triumf artystyczny. Jego zwycięstwo było tym bardziej znaczące, że pokonał wówczas panującego i powszechnie szanowanego mistrza tragedii, Ajschylosa. Ten spektakularny debiut zapoczątkował okres dominacji Sofoklesa na ateńskiej scenie.

Niespotykana dominacja w konkursach

Przez blisko pół wieku Sofokles cieszył się niespotykaną dominacją w ateńskich konkursach teatralnych. Był bezsprzecznie najbardziej cenionym dramaturgiem swoich czasów. Brał udział w około 30 ważnych wydarzeniach, takich jak Dionizje i Lenaje, festiwale religijne i artystyczne, które były areną rywalizacji twórców. Z tych licznych zmagań wygrał aż 24 razy, co jest wynikiem wręcz oszałamiającym. Co więcej, nigdy nie zajął miejsca niższego niż drugie, co świadczy o niezachwianej jakości jego dzieł i stałym uznaniu ze strony publiczności i sędziów.

Imponująca płodność literacka

Sofokles był niezwykle płodnym twórcą. W ciągu swojego życia napisał ponad 120 sztuk, obejmujących zarówno tragedie, jak i dramaty satyrowe. Niestety, większość jego dorobku literackiego zaginęła na przestrzeni wieków. Do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało zaledwie siedem jego dzieł. Są to: „Ajas”, „Antygona”, „Trachinki”, „Król Edyp”, „Elektra”, „Filoktet” oraz „Edyp w Kolonos”. Te zachowane sztuki stanowią jednak niezwykle cenne świadectwo jego geniuszu i stanowią fundament światowej literatury. Ich analiza pozwala zrozumieć głębię psychologiczną postaci, złożoność konfliktów i mistrzostwo w konstrukcji dramatu. Tragedie te, w tym słynny cykl tebański, wciąż poruszają i inspirują czytelników i widzów na całym świecie.

Innowacje w strukturze dramatu

Sofokles nie tylko tworzył dzieła o niezwykłej wartości artystycznej, ale także wprowadził znaczące innowacje do samej struktury dramatu. Jedną z najważniejszych zmian, jaką przypisuje się Sofoklesowi, jest wprowadzenie trzeciego aktora na scenę. Przed nim, na scenie występowało zazwyczaj dwóch aktorów. Dodanie trzeciego wykonawcy znacząco zrewolucjonizowało teatr. Ograniczyło to rolę chóru, który wcześniej często pełnił funkcje narracyjne i komentujące, a jednocześnie stworzyło znacznie większe możliwości dla rozwoju złożonych konfliktów między postaciami, pogłębiania relacji i budowania napięcia dramatycznego. To właśnie dzięki tej innowacji, dialogi i interakcje między bohaterami mogły stać się bardziej rozbudowane i wielowymiarowe.

Wkład w scenografię

Oprócz innowacji w warstwie fabularnej i aktorskiej, Sofoklesowi przypisuje się również istotny wkład w rozwój wizualnej strony teatru. Według Arystotelesa, to właśnie Sofokles wprowadził „skenographia”, czyli sztukę malowania dekoracji i tworzenia scenografii. Wprowadzenie malowanych dekoracji z pewnością wzbogaciło doświadczenie teatralne, nadając przedstawieniom większy realizm i wizualną głębię, co pozwalało na lepsze oddanie atmosfery i miejsca akcji.

Działalność publiczna i polityczna

Sofokles nie był jedynie wybitnym artystą, ale także aktywnym obywatelem Aten, który pełnił szereg ważnych funkcji publicznych i wojskowych. Jego zaangażowanie w życie polis świadczy o jego wysokiej pozycji społecznej i zaufaniu, jakim darzyli go współobywatele. Już jako młody człowiek, w 480 roku p.n.e., po zwycięskiej bitwie pod Salaminą, został wybrany do poprowadzenia peanu – uroczystej chóralnej pieśni ku czci bogów, celebrującej to doniosłe zwycięstwo Greków nad Persami. W latach 443/442 p.n.e. piastował stanowisko jednego z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny, co wiązało się z zarządzaniem finansami miasta w okresie politycznej dominacji Peryklesa. Jego kariera wojskowa również była znacząca – w 441 roku p.n.e. został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi). Służył u boku Peryklesa podczas kampanii ateńskiej przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał właśnie dzięki sukcesowi i popularności, jaką przyniosła mu jego sztuka „Antygona”. W czasach kryzysu, po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej, w 411 roku p.n.e., Sofokles po raz kolejny udowodnił swoje zaangażowanie w dobro państwa. Został wówczas wybrany do rady komisarzy (probouloi), której zadaniem było uspokojenie sytuacji i zarządzanie kryzysem w Atenach w burzliwym okresie wojny peloponeskiej. Jego obecność w radzie świadczy o zaufaniu, jakim darzono go w najtrudniejszych chwilach dla polis.

Rola lidera po bitwie pod Salaminą

W 480 roku p.n.e., po kluczowej dla losów Grecji bitwie pod Salaminą, młody Sofokles został obdarzony zaszczytnym zadaniem. Wybrano go do poprowadzenia uroczystego peanu – chóralnej pieśni dziękczynnej i pochwalnej ku czci bogów. Utwór ten celebrował zwycięstwo Greków nad perską potęgą, podkreślając znaczenie tego wydarzenia dla przyszłości Hellady. Wybór Sofoklesa na to stanowisko świadczy o jego wczesnym uznaniu i ugruntowanej pozycji w ateńskiej społeczności, jeszcze zanim w pełni rozwinął się jego talent dramatopisarski.

Zarządzanie finansami Aten

W latach 443/442 p.n.e. Sofokles aktywnie uczestniczył w zarządzaniu finansami ateńskiego państwa. Pełnił funkcję jednego z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny. Było to znaczące stanowisko w okresie, gdy Ateny cieszyły się polityczną dominacją pod przywództwem Peryklesa. Zarządzanie finansami polis wymagało odpowiedzialności, wiedzy i zaufania, co świadczy o wysokiej pozycji i kompetencjach Sofoklesa w dziedzinie administracji.

Kariera wojskowa jako generał

Zdolności przywódcze Sofoklesa zostały docenione również w sferze wojskowej. W 441 roku p.n.e. został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi) i służył u boku samego Peryklesa. Brał udział w kampanii ateńskiej przeciwko Samos. Według legendy, jego wybór na to odpowiedzialne stanowisko był bezpośrednio związany z sukcesem i popularnością, jaką przyniosła mu sztuka „Antygona”. To pokazuje, jak ściśle powiązane w starożytnych Atenach były sztuka, polityka i wojskowość.

Służba w czasach kryzysu

Kiedy Ateny znalazły się w obliczu poważnego kryzysu, w 411 roku p.n.e., po druzgocącej klęsce wyprawy sycylijskiej, Sofokles po raz kolejny udowodnił swoje zaangażowanie w dobro państwa. Został wówczas wybrany do rady komisarzy (probouloi). Zadaniem tej grupy było uspokojenie sytuacji i zarządzanie kryzysem w Atenach w burzliwym okresie wojny peloponeskiej. Jego obecność w radzie świadczy o zaufaniu, jakim darzono go w najtrudniejszych chwilach dla polis.

Religia i działalność społeczna

Sofokles, oprócz swojej działalności artystycznej i publicznej, odgrywał również istotną rolę w życiu religijnym i społecznym Aten. Jego postawa wobec kultu boga Asklepiosa oraz pośmiertne wyróżnienia, jakimi został obdarzony, świadczą o jego głębokim zaangażowaniu w życie religijne i szacunku, jakim cieszył się wśród współobywateli. W 420 roku p.n.e., kiedy kult Asklepiosa był wprowadzany do Aten i nie posiadał jeszcze własnej świątyni, Sofokles otworzył drzwi swojego domu dla wizerunku boga. Ten gest, polegający na przyjęciu boga pod swój dach, świadczy o jego wysokim statusie religijnym i otwartości na nowe formy kultu. Za swoje zasługi w tym zakresie, po śmierci Ateńczycy obdarzyli go szczególnym przydomkiem „Dexion”, co oznaczało „Odbiorca” lub „Przyjmujący”. Czczono go jako herosa, co było wyrazem najwyższego uznania i dowodem jego trwałego miejsca w panteonie ważnych postaci ateńskiej historii.

Przyjęcie kultu Asklepiosa

W 420 roku p.n.e. Ateny doświadczały ważnego momentu w swojej historii religijnej – wprowadzania kultu boga Asklepiosa. W tym okresie, zanim jeszcze wzniesiono dla boga dedykowaną świątynię, Sofokles wyświadczył mu szczególny zaszczyt. Gościł w swoim własnym domu wizerunek Asklepiosa. Ten niezwykły gest świadczy o jego głębokim zaangażowaniu w życie religijne, jego otwartości na nowe kulty oraz o jego wysokim statusie, który pozwalał mu na tak znaczące publiczne przyjęcie boga. Był to wyraz szacunku i wiary w moc leczniczą Asklepiosa.

Pośmiertny kult i przydomek

Usługi oddane przez Sofoklesa w sferze religijnej nie pozostały niezauważone. Po jego śmierci, Ateńczycy postanowili uhonorować go w szczególny sposób. Nadali mu przydomek „Dexion”, co w języku greckim oznacza „Odbiorca” lub „Przyjmujący”. Jest to bezpośrednie nawiązanie do jego gestu przyjęcia wizerunku Asklepiosa pod swój dach. Co więcej, czczono go jako herosa, co było najwyższym możliwym wyróżnieniem, świadczącym o jego wybitnych zasługach i nadprzyrodzonej niemal wielkości w oczach współobywateli. Jego kult przetrwał wiele lat, dowodząc trwałego wpływu, jaki Sofokles wywarł na ateńską kulturę i religię.

Kluczowe dzieła i innowacje

Sofokles pozostawił po sobie trwały ślad w historii teatru, tworząc dzieła, które do dziś są uważane za arcydzieła. Spośród ponad 120 napisanych przez niego sztuk, do naszych czasów przetrwało siedem pełnych utworów, które stanowią rdzeń jego spuścizny. Należą do nich: „Ajas”, „Antygona”, „Trachinki”, „Król Edyp”, „Elektra”, „Filoktet” oraz „Edyp w Kolonos”. Szczególne miejsce w historii literatury zajmuje cykl tebański, w skład którego wchodzą „Król Edyp”, „Antygona” i „Edyp w Kolonos”. „Król Edyp” został uznany przez Arystotelesa za wzorzec tragedii, doskonały przykład konstrukcji dramatycznej i najwyższe osiągnięcie gatunku. „Antygona” porusza fundamentalny konflikt między prawem państwowym a prawem boskim, a „Edyp w Kolonos” stanowi poetyckie domknięcie historii Edypa. Oprócz samych dzieł, Sofokles wprowadził do teatru szereg innowacji. Przypisuje mu się wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, co znacząco poszerzyło możliwości rozwoju postaci i konfliktów. Według Arystotelesa, to Sofokles miał również wprowadzić malowanie dekoracji (skenographia), co miało ogromny wpływ na rozwój dramatu greckiego i jego estetykę.

Działalność publiczna i wojskowa

Sofokles był postacią wszechstronną, angażującą się nie tylko w życie artystyczne, ale również publiczne i wojskowe Aten. Jego zaangażowanie w polis objawiało się na wielu płaszczyznach:

• Rola po bitwie pod Salaminą (480 p.n.e.): Jako młody człowiek, został wybrany do poprowadzenia peanu – pieśni celebrującej zwycięstwo Greków nad Persami.
• Zarządzanie finansami Aten (443/442 p.n.e.): Pełnił funkcję jednego z Hellenotamiai, skarbników Ateny, zarządzając finansami miasta w okresie dominacji Peryklesa.
• Kariera wojskowa jako generał (441 p.n.e.): Został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi) i służył u boku Peryklesa podczas kampanii przeciwko Samos.
• Służba w czasach kryzysu (411 p.n.e.): Po klęsce wyprawy sycylijskiej, został wybrany do rady komisarzy (probouloi), której zadaniem było opanowanie kryzysu w Atenach.

Religia i pośmiertne uznanie

Sofokles odegrał istotną rolę w życiu religijnym Aten, co zostało docenione również po jego śmierci. W 420 roku p.n.e., kiedy kult boga Asklepiosa był wprowadzany do miasta i nie posiadał jeszcze własnej świątyni, Sofokles gościł w swoim domu wizerunek boga. Ten akt gościnności i szacunku świadczył o jego wysokim statusie religijnym. Za swoje zasługi, Ateńczycy po jego śmierci nadali mu przydomek „Dexion” (Odbiorca/Przyjmujący) i czcili go jako herosa, co było wyrazem najwyższego uznania.

Chronologia życia i kariery Sofoklesa

Poniższa tabela przedstawia kluczowe daty i wydarzenia z życia i kariery Sofoklesa:

Ciekawostki i legendy o śmierci

Śmierć Sofoklesa, podobnie jak życie, obrosła legendami. Choć zmarł w podeszłym wieku, zimą 406/405 roku p.n.e., istnieje kilka fascynujących opowieści na temat okoliczności jego odejścia. Jedna z legend głosi, że Sofokles zmarł z wysiłku, próbując wyrecytować bardzo długie zdanie z „Antygony” bez przerwy na oddech. Inna wersja sugeruje, że dramaturg niefortunnie zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria. Trzecia anegdota twierdzi, że Sofokles zmarł z radości po ogłoszeniu jego ostatniego zwycięstwa w konkursie dramatycznym podczas Wielkich Dionizji. Niezależnie od prawdziwości tych historii, kilka miesięcy po jego śmierci, komik w sztuce „Muzy” napisał o nim: „był człowiekiem szczęśliwym, utalentowanym, twórcą wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznając nieszczęścia”.

Sofokles, jako jeden z najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, pozostawił po sobie niezatarty ślad w historii literatury i teatru. Jego innowacje w strukturze dramatu, takie jak wprowadzenie trzeciego aktora, oraz arcydzieła takie jak „Król Edyp” i „Antygona”, do dziś stanowią fundament zachodniej kultury. Jego życie, naznaczone zarówno sukcesami artystycznymi, jak i aktywnością publiczną, jest świadectwem wszechstronności i głębokiego zaangażowania w życie polis. Sofokles na zawsze zapisał się w historii jako mistrz tragedii, a jego dzieła nadal poruszają i inspirują, przypominając o głębi ludzkiej kondycji.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles